γράφει ο Σιδερής Τσούρος
Από τα παιδικά μου χρόνια, θυμάμαι πόσο με εντυπωσίαζαν οι τσικουδιές. Στο Βροντάδο συναντούσα πολλές, τεράστιες και επιβλητικές. Οι κορμοί τους –πολύ γεροί- φιλοξενούσαν ατέλειωτα παιδικά παιχνίδια, αλλά και πολλά τζιτζίκια το καλοκαίρι που τα κυνηγούσαμε μανιωδώς! Το Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο οι μεγάλοι ορμούσαν στα τσίκουδα και όλη μέρα στα σπίτια και τις αυλές άκουγες αυτά τα χαρακτηριστικά τσακ-τσικ από το σπάσιμο του καρπού με τα δόντια! Όμως όσα χρόνια κι αν περάσουν, αυτό που δεν θα ξεχάσω είναι το άρωμα του τσικουδόλαδου που έβαζαν οι γιαγιάδες στις σαλάτες, αλλά και στα γλυκά στις γιορτές.
Το δέντρο που στη Χίο ονομάζουμε τσικουδιά δεν είναι παρά ένα κοντινό αδελφάκι του μαστιχοφόρου σχίνου και της φυστικιάς. Ονομάζεται Τερέβινθος (Pistacia Terebinthus ή terebinth) και καταγράφηκε για πρώτη φορά το 1839 από τους βοτανολόγους John Stephenson και James Morss Churcill με την ονομασία Chian Terpentine Tree. Σε άλλα μέρη της Ελλάδας ονομάζεται κοκκορεβυθιά ή τριμιθιά. Το δέντρο ανήκει στο γένος των Πιστακίων και εκτός από τη Χίο, στο παρελθόν καλλιεργούνταν και στην Κύπρο, ενώ συναντάται σε πολλά σημεία της Μεσογείου, καθώς και στα Κανάρια Νησιά. Η τσικουδιά μπορεί να φτάσει και τα 10 μέτρα σε ύψος. Τα άνθη της είναι κόκκινο-μωβ και εμφανίζονται ταυτόχρονα με τα καινούρια χρυσοπορτοκαλιά φύλλα νωρίς την άνοιξη, δίνοντας απίστευτους χρωματισμούς στο τοπίο. Ο καρποί είναι μικροί και σφαιρικοί (5–7 mm) και κατά τη διάρκεια της άνοιξης και του καλοκαιριού αλλάζουν πολλά χρώματα: κίτρινο, πορτοκαλί, κόκκινο, μελανό και τελικά σκούρο πράσινο οπότε είναι και ώριμοι. Όλα τα μέρη του δέντρου έχουν μια δυνατή μυρωδιά ρετσινιού.
Πολλές οι χρήσεις της τσικουδιάς. Πρώτα από όλα τα τσίκουδα που χρησιμοποιούνται σαν κηροί καρποί, φρέσκοι ή αποξηραμένοι. Από τους καρπούς επίσης παρήγαγαν στο παρελθόν το τσικουδόλαδο. Αξίζει να ερευνηθεί η διατροφική του αξία. Στην Τουρκία οι καρποί χρησιμοποιούνται για την παραγωγή πράσινου σαπουνιού, αλλά και ενός είδους αρωματικού καφέ. Οι πρώτες τρυφερές κορφές την άνοιξη, κόβονται σε μερικά μέρη της Ελλάδας και γίνονται τουρσί. Φαίνεται ότι εκχύλισμα από τα τσίκουδα έπαιζε ρόλο και στην κατασκευή της μαγιάς του αριουσίου οίνου, αλλά και στη συντήρησή του, ενδεχομένως δε η εξαιρετική γεύση του κρασιού να οφειλόταν στη συγκεκριμένη μεθοδολογία. Τέλος, από την τσικουδιά εξάγεται η καλύτερης ποιότητας τουρπεντίνη, δηλαδή το νέφτι, γνωστό και ως Scio, Chian ή Cyprian turpentine.
Η Τσικουδιά όμως έχει και πολλές θεραπευτικές δράσεις που συνήθως αγνοούμε. Ενδεικτικά:
i. Θεραπεία δέρματος και αντιτοξικότητα: Ένα σαπούνι που φτιάχνεται στην Τουρκία από τους καρπούς, βρέθηκε να έχει ευεργετική δράση σε ασθενείς με καρκίνο που υποβάλλονται σε χημειοθεραπείες.
ii. Εκχύλισμα τερέβινθου βρέθηκε να αναστέλλει ένα κρίσιμο γαστρεντερικό ένζυμα που εμπλέκεται στην πέψη και την απορρόφηση υδατανθράκων και λιπιδίων υποστηρίζοντας έτσι μια στρατηγική διαχείρισης του μεταβολικού σύνδρομου και της παχυσαρκίας που παρουσιάζεται σε ασθενείς με διαβήτη (diabesity)1.
iii. Τα εκχυλίσματα τερέβινθου βρέθηκαν να έχουν αντιφλεγμονώδη δράση σε οξείες και χρόνιες φλεγμονές.
iv. Σφαιρικά νανοσωματίδια αργύρου παρήχθησαν στο Ισλαμικό Πανεπιστήμιο Αζάντ, στο βόρειο Ιράν, χρησιμοποιώντας εκχυλίσματα τερέβινθου. Τα συμπεράσματα αυτής της μελέτης μπορούν να βοηθήσουν στη μείωση της περιβαλλοντικής μόλυνσης και στην εξάπλωση της «πράσινης» χημείας.
Τροφή για σκέψη λοιπόν! Πως μπορεί η τσικουδιά –που αφθονεί στον τόπο μας- να αποτελέσει ένα πρωτοποριακό, πολύτιμο, εναλλακτικό προϊόν που θα βοηθήσει τη Χίο και τους ντόπιους παραγωγούς; Η επιστροφή της καλλιέργειάς της μπορεί να προσφέρει θέσεις εργασίας, αλλά και παράγωγα προϊόντος με υψηλή διατροφική αξία, φαρμακευτική δράση, ακόμη και επιστημονική εξέλιξη. Οι άνθρωποι που ορίζουν τις τύχες αυτού του τόπου, ιδιαίτερα σε αυτή τη δύσκολη εποχή, καλό θα ήταν να σκύψουν στο θέμα και να μελετήσουν τις δυνατότητες που προβάλλονται με πνεύμα καινοτομίας, φαντασίας και δημιουργικότητας.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
- Stephenson J., Morss Churcill J., Medical Botany: Or Illustrations and descriptions of the Medical Plants, London 1839, page 139.
- Encyclopedia of Life, Pistacia terebinthus, Turpentine-tree, http://eol.org/pages/396429/details
- Tastekin D., Tambas M., Kilic K., Erturk K., Arslan D., The efficacy of Pistacia Terebinthus soap in the treatment of cetuximab-induced skin toxicity, Invest New Drugs. 2014 Dec;32(6):1295-300. doi: 10.1007/s10637-014-0128-z. Epub 2014 Jun 15.
- Foddai M., Kasabri V., Afifi F., Azara E., Petretto G., Pintore G., In vitro inhibitory effects of Sardinian Pistacia lentiscus L. and Pistacia terebinthus L. on metabolic enzymes: Pancreatic lipase, α-amylase, and α-glucosidase, Starch – Stärke, Special Issue: General Reviews, Volume 67, Issue 1-2, pages 204–212, January 2015.
- Bozorgi M., Memariani Z., Mobli M., Hossein Salehi Surmaghi M., Reza Shams-Ardekani M., Rahimi R., Five Pistacia species (P. vera, P. atlantica, P. terebinthus, P. khinjuk, and P. lentiscus): A Review of Their Traditional Uses, Phytochemistry, and Pharmacology, Scientific World Journal. 2013; 2013: 219815.
- Iranian Students News Agency, http://isna.ir/en , 21 October 2014.
- The American Cyclopædia (1879)/Turpentine.
- Dunglison R., A new Dictionary of Medical Science, second edition, Philadelphia, 1839, page 474.
